Muzeum Stanisława Staszica w Pile należy do tych niewielkich, kameralnych placówek, które zaskakują znacznie bogatszą treścią, niż sugerowałby to ich niepozorny rozmiar czy spokojne położenie przy bocznej ulicy. Już sam fakt, że mieści się w dawnym domu rodziny Stasziców, w miejscu uznawanym za prawdopodobne miejsce urodzenia jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia, nadaje temu adresowi wyjątkowy ciężar historii. Podczas wizyty wyraźnie czuć, że nie jest to tylko „kolejna ekspozycja biograficzna”, ale przestrzeń, w której domowe wnętrze, dokumenty, pamiątki i opowieść o epoce splatają się w bardzo osobistą, wręcz trochę intymną narrację o życiu i myśli Stanisława Staszica. To miejsce, w którym spokojne pokoje nad Gwdą okazują się świetnym punktem wyjścia do zrozumienia, jak z prowincjonalnego miasteczka mogła wyrosnąć postać, która współtworzyła intelektualny krajobraz całej Polski przełomu XVIII i XIX wieku.
Dom rodzinny Stasziców przy Browarnej
Pierwsze wrażenie po dotarciu na ulicę Browarną jest takie, że otoczenie wciąż zachowuje coś z dawnego, spokojnego charakteru pilskiego Zamościa – tej części miasta położonej na lewym brzegu Gwdy, gdzie niegdyś stał folwark rodziny Stasziców. Budynek muzeum, stojący pod numerem 18, wyróżnia się skromną, historyczną bryłą, ale nie epatuje monumentalnością; raczej wygląda jak zwykły dom, do którego po prostu wchodzi się „w gości”. Świadomość, że właśnie tutaj znajdował się folwark z domem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarczymi, należący do Stasziców co najmniej do końca XVIII wieku, sprawia, że każdy detal – od układu pomieszczeń po widok z okna – nabiera dodatkowego znaczenia. Najstarsze wzmianki o tym budynku pochodzą z 1783 roku, więc podczas zwiedzania ma się wrażenie, że wiele z tego, co dziś widoczne, stoi dokładnie w miejscu, gdzie toczyło się życie rodziny młodego Stanisława.
Wejście do środka przenosi z ulicznego gwaru w wyciszoną, nieco przyciemnioną przestrzeń, w której domowa skala wnętrz wyraźnie kontrastuje z wielkością postaci bohatera muzeum. Korytarze, przejścia pomiędzy pokojami i stosunkowo niewielkie sale ekspozycyjne budują wrażenie wizyty w dawnym domu, a nie w bezosobowej instytucji. Ten kameralny charakter dobrze wspiera ideę muzeum biograficznego – zamiast monumentalnych inscenizacji są tu raczej starannie dobrane przedmioty, dokumenty, grafiki i plansze, które pozwalają powoli składać w całość opowieść o Staszicu i jego epoce. W połączeniu z życzliwą obecnością pracowników, którzy chętnie udzielają dodatkowych wyjaśnień, powstaje klimat miejsca, gdzie historię poznaje się trochę jak rodzinne wspomnienie.
Biograficzna opowieść o Stanisławie Staszicu
Wystawa stała – życie i dzieło
Trzon ekspozycji tworzy wystawa stała, która prowadzi krok po kroku przez życie i dokonania Staszica, korzystając z najcenniejszych staszicianów zgromadzonych w zbiorach muzeum. Została ona ułożona w wyraźne bloki tematyczne, dzięki czemu łatwiej zorientować się w zawiłościach biografii uczonego, publicysty, duchownego i działacza politycznego. Pierwsza część poświęcona jest młodości i podróżom – to tutaj widać, jak z pilskiego domu prowadziła droga najpierw do nauki, a potem do szerokiego świata, który ukształtował jego poglądy. Dokumenty, ryciny, informacje o edukacji i wyprawach dobrze układają się w opowieść o formowaniu się przyszłego myśliciela, który będzie później współtworzył polskie oświecenie.
Kolejne fragmenty wystawy skupiają się na pracy Staszica w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, co pozwala zobaczyć go jako aktywnego uczestnika życia intelektualnego stolicy, a nie tylko teoretyka znanego z kart podręczników. Plansze i eksponaty przypominają jego prace literackie oraz przekłady, które odegrały istotną rolę w upowszechnianiu idei i wiedzy, a zarazem pokazują, jak szerokie były jego zainteresowania – od filozofii po zagadnienia społeczne. Osobny, bardzo wyrazisty blok dotyczy działalności publicznej Staszica w rządzie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, co dobrze ilustruje, że nie pozostał wyłącznie przy pisaniu, lecz starał się wprowadzać swoje przekonania w życie. W tej części szczególnie silnie wybrzmiewa jego wrażliwość na kwestie chłopskie, rozwój gospodarki i edukacji oraz dążenie do modernizacji państwa.
Testament i przesłanie dla przyszłych pokoleń
Bardzo ważnym akcentem wystawy jest wątek testamentu Staszica, który w ekspozycji nie pojawia się tylko jako końcowy dokument życia, ale jako klucz do zrozumienia całej jego postawy. Uświadomienie sobie, że cały swój majątek przeznaczył na cele publiczne – edukacyjne i społeczne – zmienia sposób patrzenia na wcześniejsze części ekspozycji, w których mowa o jego pracy i poglądach. W tym fragmencie muzeum bardzo wyraźnie widać, jak silne było przeświadczenie Staszica o potrzebie służby wspólnocie i jak konsekwentnie realizował tę ideę przez całe życie, aż po ostatnie decyzje. W niewielkich salach dawnego domu ta opowieść zyskuje dodatkowy wymiar – ma się wrażenie, że wciąż pobrzmiewają tu echa dyskusji o przyszłości kraju, które prowadziłby jego dawny mieszkaniec.
Galeria MS – sztuka w domu Staszica
Jednym z ciekawszych zaskoczeń podczas zwiedzania jest odkrycie, że w murach muzeum działa również „Galeria MS” – przestrzeń poświęcona sztuce współczesnej, głównie fotografii, malarstwu, rysunkowi, grafice i obiektom przestrzennym. Funkcjonuje ona przy muzeum od 2003 roku, a jej pomysłodawcą i kuratorem programowym jest fotografik Wojciech Beszterda, co już samo w sobie sugeruje, że kładziony jest tu nacisk na wysoki poziom artystyczny i ciekawy dobór twórców. To bardzo interesujące dopełnienie biograficznej ekspozycji – dawne wnętrza domu, opowiadające o życiu Staszica, stają się tłem dla współczesnych interpretacji świata, często podejmujących również tematy społeczne i filozoficzne. Dzięki temu wizyta w muzeum nie zatrzymuje się na przeszłości, ale naturalnie wplata w nią język dzisiejszej sztuki, co pozwala spojrzeć na tradycję oświeceniowego myślenia o społeczeństwie w bardziej aktualnym kontekście.
Wystawy prezentowane w Galerii MS zmieniają się, więc przy kolejnych wizytach można zobaczyć zupełnie inne projekty, ale sama idea łączenia historii Staszica ze sztuką współczesną pozostaje stałym wyróżnikiem tego miejsca. To dobry przykład, jak muzeum biograficzne może wyjść poza rolę „strażnika pamięci” i stać się żywą instytucją kultury, reagującą na aktualne zjawiska artystyczne. W zestawieniu z cichą, historyczną atmosferą domu, ekspozycje galerii tworzą wyraźny, lecz harmonijny kontrast – po spokojnej, tekstowo‑dokumentalnej części biograficznej kontakt ze współczesnym obrazem, fotografią czy instalacją dodaje wizycie nowego tempa i energii. Wrażenie jest takie, jakby w domu Stasziców wciąż toczyła się rozmowa o świecie, tylko dziś w innym języku – języku obrazów i artystycznych eksperymentów.
Klimat zwiedzania i kontakt z obsługą
Jedną z rzeczy, która najmocniej wyróżnia Muzeum Stanisława Staszica, jest bardzo ludzki, „domowy” sposób prowadzenia zwiedzającego przez ekspozycję. W niewielkich salach łatwo o kontakt z pracownikami, którzy nie ograniczają się do formalnej roli, ale z dużą otwartością odpowiadają na pytania i dopowiadają różne ciekawostki, tworząc atmosferę swobodnej rozmowy o historii. Z ich wypowiedzi przebija autentyczna duma z faktu, że Piła ma tak silnie związanego z miastem bohatera, a jednocześnie poczucie misji, by „odczarować” Staszica jako postać znaną jedynie z podręcznikowych notek. Dzięki temu całe zwiedzanie nabiera indywidualnego charakteru – poszczególne fragmenty wystawy przestają być tylko kolejnymi gablotami, a stają się punktami wyjścia do szerszej opowieści o mieście, epoce i przemianach społecznych.
Wrażenie dodatkowo wzmacnia fakt, że muzeum mieści się w stosunkowo cichym fragmencie Piły, z dala od najbardziej ruchliwych arterii, co pomaga w pełni skupić się na ekspozycji. Przechodząc przez kolejne pokoje, łatwo zapomnieć o codziennym pośpiechu; młodość Staszica, jego warszawskie lata i późniejsza działalność publiczna układają się w spójną opowieść, którą można chłonąć bez tłoku typowego dla większych instytucji. Tego typu skupiona, spokojna wizyta dobrze pasuje do charakteru biograficznego muzeum – zamiast „zaliczać” kolejne atrakcje, można pozwolić sobie na dłuższe zatrzymanie przy interesujących dokumentach czy planszach i spróbować naprawdę wejść w opisywany świat. W połączeniu z życzliwym nastawieniem obsługi tworzy to miejsce, do którego łatwo wrócić przy kolejnej wizycie w Pile, choćby po to, by zobaczyć nową wystawę w Galerii MS lub odświeżyć w pamięci najciekawsze fragmenty ekspozycji stałej.
Informacje dla odwiedzających
Muzeum Stanisława Staszica mieści się przy ul. Browarnej 18 w Pile (kod 64‑920) – jest to część miasta określana jako Zamoście, położona na lewym brzegu Gwdy, kilka minut jazdy od ścisłego centrum. Dojazd samochodem jest prosty: z głównych ulic miasta można kierować się w stronę mostów nad Gwdą i dalej według lokalnego oznakowania prowadzącego na Browarną; w najbliższym otoczeniu muzeum dostępne są miejsca postojowe wzdłuż ulicy, co ułatwia krótszy postój przy zwiedzaniu. Korzystając z komunikacji publicznej, warto wybrać linie zatrzymujące się w rejonie Zamościa lub w niewielkim oddaleniu od Browarnej, a następnie dojść pieszo – dystans od centrum nie jest duży i sam spacer przez tę część miasta stanowi przyjemne uzupełnienie wizyty.
Aktualne godziny otwarcia ekspozycji muzealnej w Pile podane są w serwisie Muzeum Okręgowego im. Stanisława Staszica, które koordynuje działalność swoich oddziałów. Standardowo muzeum jest nieczynne dla zwiedzających w poniedziałki, natomiast od wtorku do piątku działa w godzinach 10.00–16.00, a w soboty i niedziele w godzinach 11.00–16.00, przy czym w niedziele wstęp na ekspozycje stałe jest bezpłatny. Przed wizytą dobrze jednak sprawdzić aktualne komunikaty – przy okazji większych wystaw, ferii, Nocy Muzeów czy szczególnych wydarzeń związanych z obchodami Roku Stanisława Staszica mogą pojawiać się zmiany godzin otwarcia i dodatkowe propozycje programowe.
Ceny biletów do muzeum mieszczą się w przyjaznym, „rodzinnym” przedziale – bilet normalny kosztuje 15 zł, ulgowy 12 zł, a bilet rodzinny 30 zł (obejmuje on wspólne wejście, co szczególnie opłaca się przy zwiedzaniu w kilka osób). Dla zorganizowanych grup przedszkolnych dostępna jest usługa przewodnika w cenie 30 zł, co pozwala połączyć krótką wycieczkę z prostą, dostosowaną do wieku opowieścią o Staszicu i jego mieście rodzinnym. Warto pamiętać o możliwości bezpłatnego wstępu w niedziele na wystawy stałe, co bywa świetną okazją, by w spokojnym tempie poznać ekspozycję bez obciążania domowego budżetu – szczególnie dla mieszkańców Piły i okolic, którzy mogą wracać tu kilkukrotnie.
Kontakt z muzeum jest łatwy – w sprawie szczegółów oferty, rezerwacji grup czy pytań o aktualne wystawy można zadzwonić pod numer stacjonarny 67 213 15 67 lub komórkowy 798 898 001, a także napisać wiadomość na adres e‑mail: [email protected]. Te same dane kontaktowe podane są również w Biuletynie Informacji Publicznej, co ułatwia odnalezienie ich w razie potrzeby, na przykład przy planowaniu większej wycieczki szkolnej czy rodzinnej. Warto także śledzić internetowe kanały muzeum i Muzeum Okręgowego, gdzie publikowane są zapowiedzi wystaw czasowych, wydarzeń towarzyszących i akcji specjalnych, takich jak Pilska Noc Muzeów, podczas której instytucje pozostają otwarte do późnych godzin wieczornych.
Muzeum w szerszym kontekście Piły
Muzeum Stanisława Staszica stanowi ważny element kulturalnej mapy Piły i naturalnie łączy się z innymi miejscami związanymi z patronem – choćby z pomnikiem i ławeczką Staszica, które podkreślają jego obecność w przestrzeni miejskiej. W praktyce wizyta w domu przy Browarnej świetnie wpisuje się w dłuższy spacer po tej części miasta: można połączyć zwiedzanie ekspozycji z przejściem nad Gwdę, odwiedzinami innych pilskich muzeów czy chwilą odpoczynku w pobliskich parkach. Dla osób zainteresowanych historią regionu Muzeum Stanisława Staszica stanowi dobry punkt wyjścia do dalszego poznawania zbiorów Muzeum Okręgowego im. Stanisława Staszica w Pile, które prezentuje szersze działy z zakresu historii, archeologii, etnografii i sztuki. W ten sposób biograficzna opowieść o jednym z najwybitniejszych pilan splata się z wielowątkową historią samego miasta i regionu północnej Wielkopolski.
Szczególnie ciekawie muzeum prezentuje się w okresach, gdy ogłaszany jest Ogólnopolski Rok Stanisława Staszica lub gdy zbliżają się rocznice związane z jego życiem – to wtedy program wystaw, konferencji i wydarzeń edukacyjnych zwykle gęstnieje, dając dodatkową motywację, by zajrzeć do domu przy Browarnej. Wystawy takie jak „Staszic i jego czasy”, przygotowywane we współpracy z różnymi muzeami i kolekcjonerami z Warszawy, Poznania i innych ośrodków, poszerzają lokalny punkt widzenia i pokazują bohatera muzeum na tle szerszych przemian politycznych i kulturowych przełomu XVIII i XIX wieku. To sprawia, że miejsce to nie jest wyłącznie atrakcją o znaczeniu lokalnym – staje się jednym z kluczowych punktów na mapie miejsc związanych z dziedzictwem polskiego oświecenia. Z perspektywy osoby odwiedzającej Piłę pierwszy raz, to właśnie tutaj najłatwiej zrozumieć, dlaczego postać Staszica do dziś tak mocno wpisuje się w tożsamość miasta i regionu.
Podsumowanie
Muzeum Stanisława Staszica w Pile to przykład, jak z pozoru niewielka, kameralna placówka potrafi opowiedzieć o postaci o wielkim formacie w sposób prosty, a jednocześnie dogłębny i emocjonalny. Połączenie autentycznego domu rodzinnego, starannie ułożonej wystawy biograficznej, współczesnej Galerii MS oraz serdecznej atmosfery tworzonej przez pracowników sprawia, że wizyta zamienia się raczej w spotkanie z historią niż w „odhaczanie” kolejnego muzeum na liście atrakcji. Dobrze oznaczona lokalizacja na Browarnej, rozsądne ceny biletów, możliwość bezpłatnego zwiedzania w niedziele i obecność ciekawych wystaw czasowych powodują, że jest to miejsce łatwo dostępne zarówno dla mieszkańców Piły, jak i przyjezdnych. To jedno z tych muzeów, z których wychodzi się z poczuciem, że za nazwiskiem znanym z podręczników stoi realny człowiek, jego dom, miasto i długie pasmo decyzji, które wciąż rezonują w dzisiejszej rzeczywistości – a Pilę czyni to miasto wyjątkowo dobrą sceną dla tej opowieści.