Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile jest jednym z tych miejsc, które bardzo wyraźnie porządkują obraz miasta – pokazują, że za współczesną, powojenną zabudową stoi dłuższa, wielowątkowa historia regionu nad Notecią. Już pierwsza wizyta w eleganckim budynku przy ul. Browarnej 7 uświadamia, że nie jest to typowe muzeum „od wszystkiego po trochu”, lecz dobrze przemyślana opowieść o lokalnej tożsamości, zakorzenionej w archeologii, historii codzienności i sztuce.
Spacer po kolejnych salach przypomina powolne odkrywanie warstw – od pradziejowych narzędzi z kości i poroża wydobytych z ziemi nad Notecią, przez pamięć o dawnych mieszkańcach Piły, aż po mieszczańskie wnętrza z XIX wieku, w których łatwo wyobrazić sobie gwarne rozmowy przy ciężkim, drewnianym stole. To muzeum nie przytłacza ogromem, lecz raczej zaprasza do zatrzymania się i spokojnego oglądania detali: snycerskich zdobień na meblach, drobnych pamiątek po lokalnych rodach, porcelany z pobliskiej Chodzieży czy starych pocztówek, na których Piła wygląda zupełnie inaczej niż dziś.
Siedziba muzeum – willa ocalała z dawnej Piły
Najpierw uwagę przyciąga sam budynek: wolnostojąca willa z II połowy XIX wieku, o bryle i detalach nawiązujących do śródziemnomorskich rezydencji, z charakterystycznym, willowym rozmachem i spokojnymi proporcjami.
W kontekście miasta, które w ogromnym stopniu ucierpiało w czasie II wojny światowej, świadomość, że to jeden z najstarszych zachowanych budynków Piły, nadaje miejscu dodatkowy ciężar – wrażenie, że muzeum nie tylko opowiada o historii, ale samo jest jej materialnym świadkiem.
Po wejściu do środka czuć, że przestrzeń nie jest przypadkowa: odrestaurowane wnętrza łączą muzealną funkcję z dawnym charakterem willi, zachowując reprezentacyjny układ pomieszczeń, który bardzo dobrze „niesie” ekspozycję o mieszczańskim stylu życia.
Otoczenie budynku – położonego w spokojniejszej części miasta, nieco na uboczu od głównych arterii, a jednak stosunkowo blisko centrum – wzmacnia wrażenie, że jest to miejsce na nieco bardziej kontemplacyjny spacer, z możliwością wyjścia po zwiedzaniu na krótki spacer nad Gwdę czy w stronę miejskiej zieleni.
Historia instytucji – od małego muzeum Staszica po okręgowe
Muzeum jako instytucja zaczęło działać w sierpniu 1975 roku, co w skali powojennej historii regionu było ważnym sygnałem: Piła, długo traktowana jako miasto „od nowa”, otrzymała wreszcie placówkę, która miała w sposób systematyczny dokumentować jej przeszłość i otoczenie nadnoteckie.
Początki były skromne – pierwszą siedzibą było niewielkie, biograficzne Muzeum Stanisława Staszica, które bardziej przypominało wyspecjalizowaną placówkę poświęconą jednej postaci niż duży ośrodek regionalny.
Dopiero kolejne przeprowadzki – najpierw w okolice dawnego Bractwa Strzeleckiego, a potem, w 1997 roku, do obecnej siedziby przy ul. Browarnej 7 – pozwoliły rozwinąć skrzydła i tworzyć pełne ekspozycje stałe oraz ambitniejszą ofertę wystaw czasowych.
Dzisiaj muzeum działa jako samorządowa instytucja kultury Województwa Wielkopolskiego, wpisana do Państwowego Rejestru Muzeów, co formalnie potwierdza rangę placówki w sieci najważniejszych muzeów regionu.
Powiązania z innymi placówkami
Istotnym elementem tożsamości Muzeum Okręgowego jest jego związek z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nad Notecią, które stanowi oficjalny oddział – razem tworzą one ciekawy duet: miejska opowieść o dziejach Piły i bardziej „terenowa”, skansenowa perspektywa na wiejską architekturę północnej Wielkopolski.
W praktyce widać to w narracji wystaw i materiałach promocyjnych: opowieść z Browarnej 7 nie kończy się na mieście, ale wypuszcza długie wątki w stronę Krajny, Pałuk i okolicznych wsi, których dziedzictwo jest gromadzone i prezentowane właśnie w Osieku.
Taka konstrukcja – muzeum okręgowe w mieście i skansen w niedalekiej odległości – sprawia, że odwiedziny w Pile bardzo łatwo zamienić w dwudniową, spójną wyprawę, łączącą miejską historię z doświadczeniem dawnego życia na wsi.
Struktura zbiorów – cztery filary opowieści
Z perspektywy zwiedzającego bardzo szybko staje się jasne, że muzeum buduje swoją narrację na czterech filarach: archeologii, etnografii, historii oraz sztuki, a każdy z nich ma własny rytm, sposób ekspozycji i dominanty wizualne.
Ten podział nie jest sztuczny – przemieszczając się przez kolejne sale, wyraźnie czuje się przechodzenie między epokami i typami dziedzictwa: od zabytków wydobytych z ziemi, przez dokumenty i pamiątki po dawnych mieszkańcach, aż po przedmioty, które – nawet jeśli codzienne – zostały podniesione do rangi sztuki użytkowej.
Dział archeologiczny – pradzieje nad Notecią
Archeologiczna część ekspozycji to spotkanie z długą, często niedostrzeganą historią obecności człowieka w dolinie Noteci – od epoki mezolitu po średniowiecze, opowiedziane poprzez konkretne przedmioty z badań wykopaliskowych i odkryć przypadkowych.
Na szczególną uwagę zasługuje bogaty zestaw narzędzi z kości i poroża, który pozwala bardzo plastycznie wyobrazić sobie codzienność ludzi funkcjonujących w warunkach, w których las, rzeka i zwierzyna były podstawą przetrwania.
Wrażenie robi także świadomość, że znaczna część eksponatów pochodzi bezpośrednio z okolicy Piły – oglądając fragmenty naczyń, ozdób czy narzędzi, ma się poczucie kontaktu z „podskórną” warstwą regionu, ukrytą na co dzień pod zabudową, drogami i polami.
Ekspozycja nie jest przeładowana, co sprzyja bardziej uważnemu oglądaniu: zamiast przechodzić w pośpiechu obok kilkudziesięciu podobnych obiektów, łatwiej zatrzymać wzrok na kilku wybranych i docenić różnice w kształcie, materiale czy zdobieniach.
Dział etnograficzny – ślady dawnej kultury ludowej
Część etnograficzna gromadzi obiekty związane z kulturą ludową północnej Wielkopolski, Krajny i okolic, stanowiąc swoisty pomost między miejską Piłą a wiejskim światem, który w Osieku nad Notecią został odtworzony w skali 1:1.
Wśród eksponatów pojawiają się elementy stroju, narzędzia gospodarskie i rzemieślnicze, przedmioty codziennego użytku – wszystko to, co jeszcze kilka dekad temu było normalnym wyposażeniem domów i warsztatów, a dziś trafia za szkło gablot jako świadectwo odchodzącego stylu życia.
To właśnie tutaj najmocniej czuć związek muzeum z regionem: zamiast abstrakcyjnych „polskich chłopów” ogląda się kulturę konkretnych okolic, z ich detalami, lokalnymi nazwami, charakterystycznymi formami zdobień i rozwiązaniami technicznymi.
Dział historyczny – Piła i region w dokumentach i pamiątkach
Dział historyczny jest najbliższy współczesnej wyobraźni o Pile – to tutaj pojawiają się pamiątki związane z samym miastem, jego instytucjami, mieszkańcami, a także burzliwą historią XX wieku.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kolekcji jest bogaty zbiór dawnych kart pocztowych z widokami Piły, które pozwalają zobaczyć, jak miasto wyglądało przed zniszczeniami wojennymi i jak bardzo zmieniła się jego tkanka miejska.
Wśród eksponatów znajdują się także judaika, pamiątki związane z powstaniem wielkopolskim, militaria oraz przedmioty związane z polskimi i niemieckimi rodami szlacheckimi z północnej Wielkopolski, co dobrze pokazuje wielokulturowy i pograniczny charakter regionu.
Na szczególną uwagę zasługują pamiątki po Konsulacie RP utworzonym w Pile w 1922 roku – świadomość, że w tym właśnie budynku działała polska instytucja dyplomatyczna na terenie ówczesnej Rzeszy, dodaje języka „wysokiej polityki” do lokalnej historii miasta.
Dział sztuki – meble, wnętrza i sztuka użytkowa
Dział sztuki to najbardziej efektowna wizualnie część muzeum, szczególnie dzięki ekspozycji „Meble i wnętrza mieszkalne od połowy XVIII do początku XX wieku – przedmioty piękne i użyteczne”, która robi wrażenie konsekwentnie zaprojektowanej podróży po kolejnych odsłonach mieszczańskiego komfortu.
Widziane z bliska meble, tkaniny, oświetlenie, porcelana i drobne detale wyposażenia pokazują, jak przez ponad sto lat zmieniały się gusta, technologie i rozumienie domowej wygody, a jednocześnie jak wiele motywów – choćby zamiłowanie do zdobień – pozostało wspólnych.
Szczególne miejsce zajmuje kolekcja wyrobów Fabryki Fajansów Stanisława Mańczaka w Chodzieży, która wprowadza do ekspozycji bardzo konkretny wątek lokalnego przemysłu – to tu widać, jak regionalna fabryka potrafiła tworzyć przedmioty łączące funkcjonalność z ambicją artystyczną.
Uzupełnieniem są obrazy, grafiki i inne przykłady europejskiej i polskiej sztuki użytkowej, dzięki którym poszczególne wnętrza nie są jedynie układanką z mebli, ale pełnoprawnymi, klimatycznymi aranżacjami, w których niemal słychać skrzypienie podłogi i trzask drzwi.
Wystawy stałe i czasowe – muzeum, do którego warto wracać
Trzonem oferty są wspomniane wystawy stałe – archeologiczna, historyczna, etnograficzna i artystyczna – ale o żywotności muzeum decydują także liczne wystawy czasowe, które regularnie zmieniają charakter części sal.
Dzięki temu przy kolejnych wizytach można zobaczyć coś zupełnie innego: raz wystawę poświęconą lokalnej fotografii, innym razem projekt prezentujący twórczość współczesnych artystów, a kiedy indziej ekspozycje sprowadzone z innych instytucji, związane z szerzej rozumianą historią czy sztuką Polski.
Taki model – stabilny szkielet wystaw stałych plus zmieniające się ekspozycje czasowe – sprawia, że Muzeum Okręgowe działa nie tylko jako „archiwum regionu”, ale także jako bieżący ośrodek życia kulturalnego, reagujący na rocznice, nowe odkrycia i współczesne wątki twórczości.
Działalność edukacyjna i wydarzenia
Ważną częścią funkcjonowania muzeum są działania edukacyjne – lekcje muzealne, warsztaty tematyczne i rozmaite wydarzenia towarzyszące wystawom, skierowane zarówno do szkół, jak i do dorosłych odbiorców zainteresowanych historią regionu.
Programy te korzystają z bogactwa zbiorów: raz punktem wyjścia mogą być pradziejowe narzędzia, innym razem dawne pocztówki, dokumenty, rzemiosło artystyczne czy kolekcje fajansu, co pozwala łączyć wiedzę historyczną z praktycznym działaniem.
W kalendarzu pojawiają się także prelekcje, spotkania autorskie i wydarzenia specjalne, których rytm wpisuje muzeum w szerszą mapę kulturalną Piły – obok innych instytucji tworzy ono ważny punkt odniesienia dla mieszkańców zainteresowanych dziejami miasta.
Praktyczne informacje dla odwiedzających
Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica mieści się przy ul. Browarnej 7 w Pile, w odległości, którą z centrum miasta spokojnie można pokonać pieszo, traktując dojście jak naturalne przedłużenie spaceru po śródmieściu.
W bezpośrednim sąsiedztwie dostępny jest dojazd ulicami o umiarkowanym natężeniu ruchu, co ułatwia dotarcie samochodem, a jednocześnie nie psuje kameralnej atmosfery okolicy; w ciągu dnia okolica ma raczej spokojny, mieszkalno‑instytucjonalny charakter.
Kontakt z muzeum – czy to w sprawie rezerwacji grupowych, czy pytań o aktualne wystawy – jest możliwy telefonicznie i mailowo, co przydaje się szczególnie przy planowaniu wycieczek szkolnych lub zorganizowanych wizyt w większym gronie.
Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile Adres: ul. Browarna 7, 64-920 Piła Telefon: 67 212 71 37, 67 211 07 80 E-mail: [email protected] Strona internetowa: www.muzeum.pila.pl
Godziny otwarcia:
poniedziałek – nieczynne
wtorek – piątek: 10.00 – 16.00
sobota – niedziela: 11.00 – 16.00Ceny biletów (wg aktualnego cennika):
bilet normalny: 15 zł
bilet ulgowy: 12 zł
Aktualne informacje o ewentualnych zmianach godzin i cen warto sprawdzić na stronie internetowej muzeum lub telefonicznie przed wizytą.
Dojazd i czas zwiedzania
Na zwiedzanie ekspozycji stałych w spokojnym tempie dobrze zarezerwować co najmniej 1,5–2 godziny – przy większej liczbie wystaw czasowych bez problemu można spędzić tam jeszcze więcej, zwłaszcza jeśli po drodze dochodzi udział w warsztatach czy spotkaniach.
Z centrum Piły muzeum jest osiągalne zarówno pieszo, jak i lokalnym transportem czy samochodem; szczegółowe informacje o połączeniach komunikacji miejskiej najlepiej sprawdzić w aktualnych rozkładach, traktując Browarną jako punkt docelowy w pobliżu śródmieścia.
Ze względu na stosunkowo niewielkie, kameralne rozmiary gmachu, muzeum dobrze sprawdza się zarówno jako główny punkt dnia, jak i jako uzupełnienie dłuższego spaceru po Pile – można wpleść wizytę pomiędzy innymi atrakcjami, na przykład przejściem przez Park na Wyspie czy wizytą nad Gwdą.
Wrażenia z wizyty – muzeum z ludzką skalą
Wrażenie, które zostaje po wyjściu z Muzeum Okręgowego, to przede wszystkim poczucie „ludzkiej skali” – nie ma tu monumentalnych, przytłaczających sal, za to jest kilka dobrze zaprojektowanych przestrzeni, w których łatwo skupić się na detalach i spokojnie „czytać” eksponaty.
Bardzo wyczuwalna jest też logika narracji: przechodząc przez kolejne działy, ma się wrażenie, że historia regionu układa się w spójną opowieść – od pradziejów, przez mieszczańską Piłę, po bardziej współczesne pamiątki, które wciąż jeszcze są zakorzenione w pamięci starszych mieszkańców.
To jedno z tych muzeów, w których warto pozwolić sobie na chwilę ciszy: usiąść na ławce w sali z meblami czy stanąć dłużej przy gablocie z pocztówkami i spróbować połączyć widok z kartki z tym, co widać dziś za oknem – różnice i ciągłości są tu szczególnie wyraźne.
Podsumowanie
Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile pełni dziś rolę znacznie szerszą niż tylko magazyn eksponatów – jest miejscem, w którym historia miasta i regionu zostaje starannie poukładana i podana w formie dostępnej zarówno dla mieszkańców, jak i przyjezdnych.
Połączenie kameralnego budynku‑świadka dawnej Piły, dopracowanej ekspozycji stałej, różnorodnych wystaw czasowych oraz żywej działalności edukacyjnej sprawia, że jest to jedna z tych instytucji, do których warto wracać przy kolejnych wizytach w mieście, każdorazowo odkrywając inne wątki.
To zarazem znakomity punkt wyjścia do dalszego poznawania regionu – zarówno w wymiarze miejskim, jak i wiejskim, jeśli połączyć wizytę z wyjazdem do Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nad Notecią – oraz ważny element układanki, dzięki któremu Piła przestaje być tylko punktem na mapie, a staje się miejscem z konkretną, wielowarstwową opowieścią.