Piła na pierwszy rzut oka nie kojarzy się z klasycznym, „pocztówkowym” miastem zabytków, ale im dłużej śledzi się jej historię i spaceruje po okolicy, tym wyraźniej widać, jak wiele śladów przeszłości przetrwało mimo zniszczeń wojennych. Miasto i jego okolice opowiadają historię pogranicza – miejsc, które wielokrotnie zmieniały przynależność państwową, a mimo to zdołały zachować kilka wyjątkowych kościołów, parków, cmentarzy i technicznych perełek. To właśnie one tworzą szkic, od którego warto zacząć pierwszą wizytę w Pile, jeśli celem jest zrozumienie, jak bardzo wielowarstwowa potrafi być tutejsza przeszłość.
Kościół pw. Świętej Rodziny w Pile
Neobarokowy kościół pw. Świętej Rodziny przy ulicy św. Jana Bosko należy do tych budowli, które od razu wybijają się z powojennej zabudowy miasta elegancją bryły i wyczuciem detalu. Świątynia została wzniesiona w XX wieku według projektu berlińskiego architekta Oskara Siede, a jej plan nawiązuje do klasycznego krzyża łacińskiego z wyraźnie zarysowanym transeptem i trójnawowym korpusem. Z bliska uwagę przyciąga wysoka wieża i harmonijnie ukształtowane elewacje, w których zastosowano bogaty, ale uporządkowany detal – gzymsy, pilastry i obramienia okien tworzą spokojny, rytmiczny rysunek. W środku wyraźnie czuć ambicje twórców: proporcje wnętrza, podziały sklepień i ołtarz główny składają się na spójną całość, która bardziej kojarzy się z dużym miejskim kościołem niż z peryferyjną świątynią prowincjonalną.
Park Miejski im. Stanisława Staszica
Park Miejski im. Stanisława Staszica jest jednym z najstarszych parków publicznych w Wielkopolsce i jednym z nielicznych fragmentów dawnej Piły, które ocalały w takim stopniu, by do dziś stanowić spójny, zabytkowy układ. Założony w XIX wieku jako reprezentacyjna przestrzeń zielona, został wpisany do rejestru zabytków, co łatwo zrozumieć po pierwszym spacerze alejkami pod starymi drzewami. Charakterystyczne ukształtowanie terenu, staw z odbijającą się w wodzie zielenią i rozciągające się wzdłuż niego ścieżki tworzą klimat spokojnego, mieszczańskiego parku z czasów, gdy takie miejsca były wizytówką rozwijających się miast. Najbardziej intrygujące jest to, że w środku współczesnej, powojennej zabudowy nagle pojawia się enklawa, w której rytm dnia wyznaczają raczej ptaki i kroki spacerowiczów niż ruch uliczny.
Muzeum Stanisława Staszica
Muzeum Stanisława Staszica w Pile mieści się w odtworzonym domu rodzinnym jednego z najważniejszych polskich myślicieli doby oświecenia, który właśnie tutaj przyszedł na świat w 1755 roku. Już sam fakt, że miasto zdecydowało się poświęcić osobne muzeum tej postaci, pokazuje, jak silnie Staszic obecny jest w lokalnej pamięci – jego nazwiskiem nazwano tu między innymi park i liczne instytucje. Budynek, w którym mieści się muzeum, nawiązuje do dawnej zabudowy miejskiej – ma raczej kameralną skalę i prostą, ale elegancką formę, dzięki czemu łatwo wyobrazić sobie, jak mogła wyglądać Piła w czasach, gdy młody Staszic stawiał tu pierwsze kroki. Wnętrza urządzono w sposób, który łączy funkcję muzealną z klimatem dawnego domu, co potęguje wrażenie, że przekracza się próg nie tylko instytucji, ale też czyjejś prywatnej historii.
Muzeum Okręgowe w Pile
Muzeum Okręgowe w Pile jest instytucją, która łączy w sobie funkcję klasycznego muzeum regionalnego z zadaniem opowiedzenia szerszej historii północnej Wielkopolski – od pradziejów po czasy współczesne. Już sam fakt, że miasto dysponuje takim ośrodkiem, świadczy o ambicjach, by pokazywać dzieje regionu w sposób kompleksowy, a nie tylko w formie pojedynczych wystaw czasowych. Ekspozycje stałe obejmują między innymi zabytki archeologiczne, pamiątki historyczne, elementy dawnego rzemiosła i sztuki, dzięki czemu można tu w jednym miejscu zobaczyć, jak zmieniały się tutejsze ziemie na przestrzeni wieków. W salach muzealnych dominuje klasyczny, uporządkowany sposób prezentacji – gabloty, tablice, makiety – ale to właśnie pozwala skupić się na detalach: kształtach naczyń, ozdobach, dokumentach czy elementach uzbrojenia.
Zespół stacji kolejowej Piła Główna
Zespół stacji kolejowej Piła Główna jest jednym z najciekawszych zabytków techniki w regionie i zarazem świadectwem czasów, gdy miasto było ważnym węzłem kolejowym w tej części Wielkopolski. Dworzec należy do najstarszych tego typu obiektów w województwie, a jego zabytkowy charakter doceniono, wpisując cały zespół do ewidencji zabytków. Wystarczy chwilę pospacerować wokół torów i budynków, by poczuć atmosferę kolejowego miasta – różne obiekty infrastruktury, wieża wodna, magazyny czy nastawnie tworzą razem specyficzny krajobraz przemysłowy, w którym estetyka przeplata się z funkcjonalnością. Nawet jeśli część zabudowań została przebudowana lub zmieniła swoje pierwotne funkcje, układ torów i bryła głównego dworca wciąż dają wyobrażenie o skali ruchu kolejowego z przełomu XIX i XX wieku.
Kościół św. Antoniego w Pile
Kościół św. Antoniego, choć powstał już w XX wieku, uchodzi za jedną z najciekawszych świątyń modernistycznych w regionie – do tego stopnia, że bywa wymieniany wśród ważniejszych obiektów architektury sakralnej w Polsce z tego okresu. Jego awangardowa forma z lat 1929–1930 od razu odróżnia się od tradycyjnych brył kościelnych – zamiast klasycznej wieży i układu naw pojawia się nowoczesna, dynamiczna kompozycja, która łączy względną prostotę z wyraźnym zaznaczeniem wertykalnych akcentów. Z perspektywy miłośnika architektury interesujące jest to, jak budynek próbuje odpowiedzieć na liturgiczne potrzeby, korzystając z zupełnie innych środków formalnych niż historyczne style.
Podsumowanie
Piła i jej okolice nie są klasycznym „skansenem” zabytków, ale właśnie w tym kryje się ich największy urok – pojedyncze ocalałe obiekty trzeba odszukać, połączyć w całość i dopiero wtedy widać pełny obraz historii tych ziem. Neobarokowy kościół Świętej Rodziny, zabytkowy Park Miejski im. Staszica, dom rodzinny Stanisława Staszica, muzeum regionalne, zespół stacji Piła Główna, wojenne cmentarze oraz okoliczne kościoły i dwory tworzą razem mozaikę, w której splatają się różne epoki, style i doświadczenia. To miasto, w którym trzeba czasem zejść z głównego traktu i pozwolić, by historia odsłaniała się kawałek po kawałku – w kościelnym detalu, secesyjnej altanie, tablicy na cmentarzu czy fasadzie dworca. Dzięki temu pierwsza wizyta w Pile może przerodzić się w początek dłuższej znajomości z tym fragmentem Wielkopolski, do której wraca się już nie tylko dla przyrody i rekreacji, ale także dla spokoju, z jakim miejscowe zabytki opowiadają o swoim mieście.